Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh giới thiệu cùng Quý độc giả tập mới nhất của Tổng tập Văn học dân gian Nam Bộ của hai tác giả Huỳnh Ngọc Trảng và Phạm Thiếu Hương, tập 4 có nội dung Tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ.
Đây là một tập thành hệ thống hóa các loại hình sáng tác dân gian thuộc về các hình thức diễn xướng tổng hợp, các tuồng tích của các loại hình sân khấu, nghệ thuật biểu diễn nói chung ở vùng đất Nam Bộ. Chúng đã hình thành và phát triển trong lịch sử 300 năm, kể từ thời khai hoang và tồn tại qua những biến động lịch sử to lớn mà vùng đất này đã trải qua đến nay.
Bộ sách gồm có 7 tập, mỗi tập bao gồm nhiều quyển, hiện tại có 4 tập đã hoàn thành, Tập 1 Truyện kể dân gian Nam Bộ; Tập 2 Ca dao Dân ca Nam Bộ; Tập 3 Vè Nam Bộ; Tập 4 Tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ; còn 3 tập đang thực hiện là Tập 5 Tục ngữ, Đồng dao và Câu đố; Tập 6 Thơ, Vè lục tỉnh Nam Kỳ; Tập 7 Truyện thơ…
Đây là một công trình được các tác giả góp nhặt từ hàng chục năm và theo đuổi liên tục hơn nửa đời người. Cái làm nên giá trị của bộ sách này không chỉ là các sưu tập đầy đủ về các thể tài văn học dân gian ở vùng đất mới mà còn là những tiểu luận, khảo cứu về nguồn gốc, nội dung cùng đặc điểm và tính chất của từng thể loại Văn học dân gian này. Trong thời gian tới, Nhà xuất bản cùng các tác giả sẽ tiếp tục hoàn thiện và cho ra mắt bạn đọc đầy đủ các tập còn lại.
Tập 1 gồm 4 quyển với chủ đề Truyện kể dân gian Nam Bộ. Quyển 1: Sự tích thần kỳ và hoang đường; cổ tích. Quyển 2: Truyền thuyết địa danh và thôn xã; Truyền thuyết và giai thoại về thú dữ; Truyền thuyết lịch sử thời Chúa Nguyễn, Tây Sơn và nhà Nguyễn; Truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa chống Pháp; Truyền thuyết về Chư Tăng và các Ông Đạo. Quyển 3: Giai thoại văn nghệ; Cố sự thời thuộc địa. Quyển 4: Truyện ngụ ngôn; Truyện cười; Truyện Trạng.
Nam Bộ là vùng đất mới có tuổi đời trên dưới 300 năm. Điều đó đã chỉ ra rằng đó là thời điểm lịch sử mà những người lưu dân đã vượt qua nếp tư duy thần thoại và hồn nhiên của thời đại cổ xưa. Điều này đã giải thích sự thiếu vắng các câu chuyện thần thoại ở vùng đất này, mà là các sự tích thần kỳ và hoang đường. Những yếu tố làm cơ sở cho sự ảo hóa tạo nên những tình tiết kỳ ảo ở đây cũng có phần khác với các xứ Trung và Bắc. Đặc điểm quan trọng của kho tàng truyện kể dân gian Nam Bộ là chúng gắn bó với những cố sự và giai thoại lịch sử hào hùng và bi thương của vùng đất này. Ở buổi đầu khai hoang là hình ảnh những con người can trường chống chọi với cọp, sấu, rắn, rết, muỗi, mòng… hiện thực lịch sử này đã sản sinh ra hàng loạt những câu chuyện kể về thú dữ. Mặt khác là những giai thoại truyền thuyết phản ánh một cách trung thực theo một kiểu nào đó về cuộc nội chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh, về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp hào hùng, những mảnh đời đối kháng với thế lực áp bức, bất công xâm lược của địa chủ, quan lại thực dân…Nói chung, Truyện kể dân gian Nam Bộ là tập hợp một chuỗi những câu chuyện kể về những chặng đường lịch sử của những thế hệ cha ông đã sống, lao động và chiến đấu để gầy dựng nên thôn làng và bảo vệ những thành quả lao động của mình. Ở đây cũng bao gồm một khối lượng lớn các truyện cười dân gian thịnh hành ở đây đó và đặc biệt là các chùm truyện của hơn 10 ông Trạng.
Tập 2 gồm 4 quyển với chủ đề Ca dao Dân ca Nam Bộ. Quyển 1: Khái quát về kho tàng Ca dao Dân ca Nam Bộ; Ca dao Nam Bộ; Ca dao Đông Nam Bộ. Quyển 2: Ca dao Đồng Tháp Mười; Ca dao đồng bằng sông Cửu Long; Ca dao Long An; Ca dao Tiền Giang; Ca dao Bến Tre. Quyển 3: Ca dao Đồng Tháp; Ca dao Châu Đốc; Ca dao Sóc Trăng; Ca dao Bạc Liêu. Quyển 4: Dân ca Nam Bộ: Câu hát góp; Hát và hò góp; Hò xay lúa; Câu hát đối đáp; Câu hát huê tình; Hò miền Nam.
Tập này chủ yếu khảo cứu về kho tàng Ca dao Dân ca Nam Bộ nhằm phác họa một bức tranh tổng quát về các hình thức hò, hát, ca lý trong các môi trường diễn xướng khác nhau, từ trong các hình thái lao động cấy gặt, giã gạo, xay lúa, chèo ghe, chống đò trên các sông rạch đến các hình thức sinh hoạt, vui chơi, lễ hội. Đồng thời là những sưu tập ca dao ở các địa phương, các tỉnh miền Đông Nam Bộ đến các tỉnh miền Tây.
Tập 3 gồm 3 quyển với chủ đề Vè Nam Bộ. Quyển 1: Vè kể vật, kể việc; Vè lao động sản xuất và sinh hoạt. Quyển 2: Vè giáo huấn – phê phán thói hư tật xấu và tệ nạn xã hội. Quyển 3: Vè về thực trạng xã hội phong kiến, thuộc địa; Vè yêu nước chống thực dân đế quốc; Thơ rơi, nói thơ Bạc Liêu và các biến thể khác của vè.
Chốt lại, đây là một sưu tập đầy đủ về các tiểu loại vè đã từng tồn tại và phát triển trong suốt hơn 300 năm ở mọi địa phương của vùng đất Phương Nam. Cụ thể, các tiểu loại nói vần, nói vè, kể vật, kể việc được coi là một đại tập thành về các bài học “cách trí dân gian” về tự nhiên, địa lý (VD: sinh vật, tôm, cá, chim, chóc, cây cỏ, hoa trái… là chợ búa, cầu, đò, ghe thuyền, xe cộ…). Về tập hợp các tiểu loại vè xã hội – thế sự bao gồm các lĩnh vực lao động sản xuất, lĩnh vực xã hội, lĩnh vực gia đình… cùng với những bài vè mang tính chất thời sự nóng bỏng của công cuộc phản kháng lại các thế lực áp bức, bóc lột thời phong kiến, thuộc địa của đế quốc, thực dân. Điểm độc đáo ở tập 3, đây là một phụ lục khá tường tận về các tiểu loại tự sự, có nhiều điểm tương đồng với thể loại vè. Song, chúng trộn lẫn cả yếu tố tự sự lẫn yếu tố tự tình.
Tập 4, tập mới nhất vừa ra mắt gồm 2 quyển với chủ đề Tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ. Quyển 1: Các hình thức diễn xướng tổng hợp; Hát Bóng rỗi & chặp tuồng Địa – Nàng; Tuồng lễ thức Công giáo. Quyển 2: Thơ tuồng; Tuồng trong chay ngoài bội.
Tập này là một sưu tập đặc biệt, phong phú về nội dung và đa dạng về thể loại, trước hết là sưu tập các hình thức diễn xướng tổng hợp: hát Sắc bùa Phú Lễ – Bến Tre, hát Đưa linh, Bổn hát chèo thuyền Bát Nhã (trong tang lễ của đạo Cao Đài), hát Bóng rỗi và chặp tuồng Địa -Nàng. Đặc biệt là các Bổn tuồng lễ thức của đạo Công giáo. Tiếp theo là thơ tuồng gồm thơ tuồng và sinh hoạt nói tuồng ở Nam Bộ với các Bổn thơ tuồng: Chàng Lía, Ông Trượng, Tiên Bửu, Từ Minh – Từ Huệ… Về sân khấu, lễ thức của Phật giáo gọi là hát Phật, trong hình thức nghi lễ gọi là “trong chay ngoài bội”. Phần lớn là các tuồng tích hài hước, song hàm chứa “lẽ đời ý đạo” đan xen một cách nhuần nhuyễn, cấu thành một loại hình nghệ thuật tuồng tích biểu diễn độc đáo. Trên đây là các hình thức diễn xướng dân gian và tuồng tích sân khấu đã một thời có mặt sôi nổi và được công chúng từ thành thị cho đến các xóm làng ở vùng đất Nam Bộ hâm mộ một cách nồng nhiệt. Hát Sắc bùa có mặt vào dịp Tết ở khắp các thôn làng thì hát Bóng rỗi có mặt ở các lễ hội cúng miễu thờ Ông Địa, thờ các nữ thần bảo hộ cho thôn xóm. Các loại sân khấu lễ thức của nhà Phật, của tín đồ đạo Công giáo được tổ chức hoành tráng ở các sân lễ đàn tràng của các nhà thờ của họ đạo, từ đường, của các dòng tộc hay sân chùa.
Tác giả Huỳnh Ngọc Trảng cho biết: “Tôi đã gom góp từng tí một suốt từ khi tôi bắt đầu làm công tác sưu tầm và nghiên cứu Văn học Dân gian Nam Bộ từ năm 1976. Vậy là tôi bắt đầu thực hiện đề tài bằng nhiều cách dân dã như đi tìm hiểu, nghiên cứu tư liệu, điền dã, nghe hát – nói – kể để ghi chép và học thuộc lại bằng trí nhớ, ngày xưa chưa có phương tiện hỗ trợ hiện đại như bây giờ. Nhớ lúc xưa, tôi rong ruổi trên chiếc xe đạp, lúc thì đi bộ, có lúc vác chiếc xe đạp gửi theo xe đò khi đến các tỉnh rồi đạp xe đi khắp nơi để tìm hiểu phong tục và văn hóa dân gian Nam Bộ. Tôi đi tìm nội dung để ghi chép và ghi nhớ, học thuộc lòng một cách nguyên bản nhất có thể, nhưng tôi luôn lưu ý tìm hiểu đến các bối cảnh lịch sử – xã hội ra đời tác phẩm đó cùng những đặc điểm nghệ thuật diễn xướng của chúng”.
Từ thời khai hoang mở cõi đến nay, các thế hệ cư dân ở vùng đất này đã sản sinh nên một gia tài văn học đa thể loại. Văn học dân gian phản ánh tiến trình lịch sử, về nguyện vọng và ý chí của những người dân xuôi về phương Nam đi tìm hy vọng và xây dựng vùng đất mới, giữ gìn tấc đất tấc vàng của đất nước Việt Nam cho đến hiện tại và mai sau. Công trình Tổng tập Văn học Dân gian Nam Bộ là một nỗ lực hệ thống hóa và bước đầu chỉ ra những đặc trưng cơ bản của di sản văn hóa này. Quỹ Hoa Sen Foundation tài trợ thực hiện đề tài và bộ sách được ấn hành bởi Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, đây là công trình khá toàn diện về văn học dân gian Nam Bộ, có giá trị bảo tồn và lưu giữ lâu dàic ho các thế hệ mai sau.
